شماره شبا نامعتبر است؟ علت خطا و راه رفع آن

پیام «شماره شبا نامعتبر است» یعنی اپ بانک یا سایتی که شبا را در آن زده‌اید، خودِ عدد را رد کرده و هنوز سراغ حساب نرفته است. پس پولی جابه‌جا نشده و ایراد معمولاً در همان عددی است که جلوی چشمتان است، مثلاً یک رقم کم یا زیاد، یک فاصله یا خط تیره، یا کاراکتر پنهانی که از پیام‌رسان همراه کپی آمده. چهار بررسی زیر، به همین ترتیب، بیشتر این خطاها را در چند دقیقه پیدا می‌کند. اگر عدد سالم درآمد، استعلام نشان می‌دهد حسابی پشتش هست یا نه و مال کیست. حساب کردن دستیِ رقم کنترلی هم آخر صفحه آمده، برای کسی که می‌خواهد بداند اپ دقیقاً چه چیزی را می‌سنجد. اگر با اجزای شبا آشنا نیستید، ساختار شماره شبا را کنار همین صفحه باز نگه دارید.

چهار بررسی برای رفع شماره شبا نامعتبر

1. کاراکترها را بشمارید. شبا ۲۶ کاراکتر دارد، IR و بعد ۲۴ رقم. در تایپ دستی یک رقم کم یا اضافه شدن زیاد پیش می‌آید و همین برای رد شدن کافی است.
2. مطمئن شوید فقط IR و رقم در کادر هست. IR را با حروف بزرگ لاتین و رقم‌ها را انگلیسی بنویسید، همه را پشت هم و بدون فاصله و خط تیره. اگر شبا را از پیام‌رسان کپی کرده‌اید، فاصله یا کاراکتری که با چشم دیده نمی‌شود ممکن است همراهش آمده باشد، پس آن را پاک کنید و خودتان با کیبورد انگلیسی بنویسید. عدد ۱۶ رقمی هم شماره کارت است، نه شبا.
3. رقم کنترلی را بسنجید، همان دو رقمی که بعد از IR می‌آید. اپ این کار را خودش می‌کند، اما اگر می‌خواهید بدانید ایراد از همین‌جاست، روش دستی‌اش را در بخش آخر با یک نمونهٔ کامل می‌بینید.
4. اگر عدد سالم است، شبا را استعلام کنید تا نام بانک، نام صاحب حساب و وضعیت حساب را ببینید. اگر باز هم رد شد، پیام خطا و ساعتش را به بانک خودتان بگویید.

وقتی شماره شبا نامعتبر نیست ولی انتقال رد می‌شود

اپ‌ها چند پیام شبیه هم دارند و هر کدام چیز دیگری می‌گوید. «نامعتبر» از ایراد در خودِ عدد خبر می‌دهد. پیام‌های دیگر نشان می‌دهند عدد سالم بوده و مشکل جای دیگری است. متن پیام در هر اپ کمی فرق می‌کند، و این جدول از راهنمای سامانه‌ها و گزارش‌های بانکی و خبری جمع شده (وضع مهر ۱۴۰۵)، پس رفتار دقیق هر بانک را از خود بانک بپرسید.

شبای قدیمیِ بانک ادغام‌شده

بانک آینده از ۳ آبان ۱۴۰۴ در بانک ملی ادغام شد، و انصار، قوامین، حکمت ایرانیان، مهر اقتصاد و موسسهٔ کوثر هم پیش‌تر در بانک سپه ادغام شده‌اند. حساب‌های سپهی شبای تازه‌ای با کد ۰۱۵ دارند. نمی‌دانیم شبای قدیمیِ این حساب‌ها هنوز کار می‌کند یا نه، پس فرض نکنید که کار می‌کند. اگر گیرنده شبای قدیمی فرستاده، شبای فعلی را از خودش یا از بانکش بگیرید.

شبایی که باید به نام خودتان باشد

بعضی سامانه‌ها فقط شبایی را قبول می‌کنند که به نام خودتان باشد و با کد ملی‌تان بخواند. سجام، که سود سهام را به شبای ثبت‌شده می‌فرستد، و واریز حقوق و وام نمونه‌اش است، و شبای حساب دیگران در این‌ها رد می‌شود. اگر استعلام نام صاحب حساب را نشان نداد، این به‌تنهایی خطا نیست، چون سامانه گاهی نام را نمی‌دهد. سقف انتقال هم برای هر روش و هر بانک فرق دارد و در اپ خودتان دیده می‌شود. برای کارت به کارت سقف کارت به کارت ۱۴۰۵ را هم بخوانید.

پیش از واریز، نام صاحب شبا را ببینید

در استعلام شبا عدد را به ابزار می‌دهید و نام بانک، نام صاحب حساب و وضعیت حساب را می‌بینید. شماره موبایل، کد ملی و موجودی نشان داده نمی‌شود. نتیجه را چطور بخوانید در استعلام صاحب کارت و شبا آمده است. اولین استعلام رایگان است و بعدی‌ها با شارژ حساب یا بستهٔ استعلام انجام می‌شود. قبل از واریز مبلغ بزرگ یا به کسی که اولین بار به او پول می‌دهید، این نام را با نام گیرنده یا فروشنده مقایسه کنید. اگر نخواند، پول نفرستید و شبا را دوباره از خودِ گیرنده بگیرید. وقتی شبا و حساب سالم‌اند ولی واریز باز هم رد می‌شود، فقط بانک می‌داند چرا، و پیام خطا، ساعت و کد رهگیری باید همراهتان باشد.

اگر شماره شبا نامعتبر نبود و پول به حساب دیگری رفت

خطر اصلی شبای نامعتبر نیست، چون پیش از ارسال رد می‌شود. خطر شبایی است که عددش درست باشد و حسابش مال کس دیگری، چون در این حالت واریز انجام می‌شود.

شماره شبا نامعتبر را با رقم کنترلی خودتان بسنجید

این بخش برای کسی است که می‌خواهد خودش بسنجد. اگر استعلام را زده‌اید، لازم نیست. رقم کنترلی از روی بقیهٔ عدد حساب می‌شود، طوری که با عوض شدن یک رقم دیگر جور درنمی‌آید. شبا همان IBAN به شکل ایرانی است و رقم کنترلی‌اش را با روشی می‌سنجند که استاندارد بین‌المللی IBAN تعریف می‌کند. پس سه گام زیر برای هر شبایی جواب می‌دهد.

1. چهار کاراکتر اول، یعنی IR و دو رقم کنترلی، را از ابتدا بردارید و ببرید آخر شماره.
2. هر حرف را به عدد تبدیل کنید. حرف‌ها از ۱۰ شروع می‌شوند، A می‌شود ۱۰ و B می‌شود ۱۱ و همین‌طور تا Z که ۳۵ است. I می‌شود ۱۸ و R می‌شود ۲۷، و IR۰۵ در آخر عدد به ۱۸۲۷۰۵ تبدیل می‌شود.
3. عدد بلند حاصل را بر ۹۷ تقسیم کنید. باقیمانده یعنی چیزی که بعد از تقسیم می‌ماند، و اگر ۱ شد، رقم کنترلی درست است.

نمونهٔ ما شبایی ساختگی است که به هیچ حسابی تعلق ندارد و فقط برای آموزش ساخته‌ایم، IR۰۵۰۱۷۰۰۰۰۰۰۰۱۲۳۴۵۶۷۸۹۰۱۲. وقتی چهار کاراکتر اول را به آخر ببریم و IR را با ۱۸۲۷ عوض کنیم، عدد ما می‌شود ۰۱۷۰۰۰۰۰۰۰۱۲۳۴۵۶۷۸۹۰۱۲۱۸۲۷۰۵.

حساب کردن تکه‌تکه

ماشین‌حساب معمولی عدد ۲۸ رقمی را نمی‌گیرد، برای همین تکه‌تکه تقسیمش می‌کنیم. اول ۹ رقم اول را بر ۹۷ تقسیم کنید، بعد باقیمانده را اول ۷ رقم بعدی بنویسید و دوباره تقسیم کنید، و همین‌طور تا آخر. عدد ما این‌طور تکه می‌شود، ۰۱۷۰۰۰۰۰۰ ۰۱۲۳۴۵۶ ۷۸۹۰۱۲۱ ۸۲۷۰۵.

برای تکهٔ اول، ۱۷۰۰۰۰۰۰ را بر ۹۷ تقسیم کنید تا ماشین‌حساب ۱۷۵۲۵۷٫۷ بدهد. قسمت صحیح، یعنی ۱۷۵۲۵۷، را در ۹۷ ضرب کنید و از ۱۷۰۰۰۰۰۰ کم کنید تا ۷۱ بماند. صفرهای اول هر تکه را نگه دارید، چون ۷۱ و ۰۱۲۳۴۵۶ عدد ۷۱۰۱۲۳۴۵۶ را می‌سازد. در اکسل یا گوگل‌شیت تابع MOD، مثلاً =MOD(17000000,97)، همین باقیمانده را برای هر تکه می‌دهد، ولی برای کل عدد ۲۸ رقمی درست جواب نمی‌دهد. ارقام این صفحه فارسی است و در ماشین‌حساب باید با کیبورد انگلیسی زده شود.

باقیمانده آخر ۱ شد، پس رقم کنترلی ۰۵ برای این شماره درست است.

شماره شبا نامعتبر با یک اشتباه تایپی

حالا دو رقم آخر را جابه‌جا کنید و به جای ۱۲ بنویسید ۲۱. دو تکهٔ اول همان است و باقیمانده ۳۶ می‌ماند، اما تکهٔ سوم یعنی ۳۶۷۸۹۰۲۱۱ باقیمانده ۵۷ می‌دهد و تکهٔ آخر یعنی ۵۷۸۲۷۰۵ باقیمانده ۵۰. چون ۵۰ با ۱ برابر نیست، اپ بانک برای این شماره همان پیام نامعتبر را نشان می‌دهد.

این را با یک برنامهٔ کوچک روی همین نمونه هم امتحان کردیم. هر حالتی که فقط یک رقم عوض شود یا دو رقم کنار هم جابه‌جا شوند، باقیمانده را غیر از ۱ می‌کند و آزمون خطا را می‌گیرد. فقط اگر دو رقم در دو جای جدا اشتباه باشند، گاهی، حدود یک بار از هر ۹۷ بار، عدد باز هم سالم به نظر می‌رسد.

کد سه‌رقمی بانک

سه رقم بعد از رقم کنترلی کد بانک است. کد ۰۱۷ مال بانک ملی، ۰۱۲ مال بانک ملت، ۰۱۹ مال بانک صادرات و ۰۱۵ مال بانک سپه است. ممکن است رقم کنترلی درست باشد و شبا مال بانکی غیر از آنی باشد که گیرنده گفته، مثلاً چون شبای حساب دیگرش را برایتان فرستاده. اپ معمولاً این را خطا نمی‌داند و فقط خودتان با مقایسهٔ کد یا با استعلام می‌گیریدش.

شماره کارت اشتباه را با آزمون لون بسنجید

اگر شبا را از روی شماره کارت درمی‌آورید و رقمی از کارت را غلط زده‌اید، ریشهٔ خطا همان‌جاست. شماره کارت ۱۶ رقم است و رقم شانزدهمش رقم کنترلی است که با روشی به نام لون (Luhn) سنجیده می‌شود.

1. رقم‌های جایگاه فرد از چپ، یعنی اول، سوم، پنجم و همین‌طور تا پانزدهم، را دو برابر کنید.
2. از هر نتیجه‌ای که بزرگ‌تر از ۹ شد، عدد ۹ را کم کنید.
3. رقم‌های جایگاه فرد را با مقدار تازه‌شان و رقم‌های جایگاه زوج را همان‌طور که هستند جمع کنید. اگر جمع مضرب ۱۰ بود، شماره از آزمون می‌گذرد.

نمونهٔ ساختگی کارت و جمع رقم‌ها

نمونهٔ ما کارتی ساختگی است که به هیچ کارتی تعلق ندارد، ۶۰۳۷ ۹۹۱۲ ۳۴۵۶ ۷۸۹۳.

جمع دو گروه ۴۱ به‌اضافهٔ ۳۹ یعنی ۸۰ می‌شود و مضرب ۱۰ است، پس این شماره می‌گذرد. اگر دو رقم آخر جابه‌جا شود و کارت ۶۰۳۷ ۹۹۱۲ ۳۴۵۶ ۷۸۳۹ بشود، جمع ۸۳ می‌شود و شماره نادرست است. لون هر اشتباه یک‌رقمی و بیشتر جابه‌جایی‌ها را می‌گیرد، اما همه را نه، مثلاً جابه‌جا شدن ۰ و ۹ کنار هم را نمی‌بیند. کارتی هم که از آزمون بگذرد، لزوماً وجود ندارد یا مال همان آدم نیست، چون لون فقط غلط تایپی را نشان می‌دهد.

اگر فقط شماره کارت را دارید، همان ابزار شبای آن را درمی‌آورد. مسیر برعکس ممکن نیست، چون یک حساب ممکن است چند کارت داشته باشد یا اصلاً کارت نداشته باشد و از شبا به شماره کارت نمی‌شود رسید.

قدم بعدی ساده است. اگر باز هم شماره شبا نامعتبر شد، شبای درست را از گیرنده بگیرید، استعلام کنید و پیش از واریز نام صاحب حساب را با نامی که می‌شناسید مقایسه کنید.