صندوق توسعه ملی چیست؟ اهداف، ارکان و تسهیلات ارزی

اگر در خبرها از «برداشت از صندوق توسعه ملی» یا «حساب ذخیرهٔ ارزی» شنیده‌اید و نمی‌دانید این پول مال کیست و چه کسی دستش به آن می‌رسد، حرف از همین نهاد است. حساب ذخیره پیش‌تر بود و صندوق توسعه ملی جایش آمد. قانون برنامهٔ پنجم توسعه آن را در ۱۳۸۹ ساخت تا بخشی از درآمد نفت و گاز به ثروت ماندگار تبدیل شود. رئیس‌جمهور ریاست هیئت امنای آن را دارد و صندوق به شرکت‌ها وام ارزی می‌دهد، اما در عمل بخش بزرگی از منابعش را دولت و نهادهای عمومی گرفته‌اند. این صفحه می‌گوید صندوق زیر نظر کیست، پولش از کجا می‌آید، با حساب ذخیرهٔ ارزی چه فرقی دارد و اگر شرکتی دارید، وام ارزی‌اش را از چه راهی می‌گیرید.

صندوق توسعه ملی چیست

صندوق توسعه ملی را می‌شود قلک نفتی کشور دانست. نفت و گاز روزی تمام می‌شود و فروششان به نوعی فروش دارایی است. مثل کشاورزی که زمینش را می‌فروشد و اگر تمام پول را امروز خرج کند، فردا نه زمین دارد و نه درآمد. این صندوق جایی است که بخشی از آن پول را نگه می‌دارد و کار می‌اندازد.

این صندوق دو هدف دارد. اول نگه داشتن ثروت برای نسل‌های بعد، یعنی تبدیل درآمد نفت به سرمایهٔ مولد. دوم ذخیره‌ای برای سال‌هایی که قیمت نفت پایین می‌آید یا تحریم درآمد ارزی را کم می‌کند. کشورهای نفت‌خیز چنین صندوق‌هایی را برای مقابله با بیماری هلندی ساخته‌اند. در آن وضعیت ارز نفت زیاد وارد کشور می‌شود، کالای وارداتی از تولید داخلی ارزان‌تر تمام می‌شود و کارخانه‌های داخلی ضعیف می‌شوند. نروژ، کویت و امارات هم صندوق ثروت ملی دارند و صندوق نروژ بزرگ‌ترین آن‌هاست.

صندوق توسعه ملی زیر نظر کیست و کجاست

بالاترین بخش صندوق هیئت امناست و خود رئیس‌جمهور رئیس آن است. صندوق زیر نظر وزارتخانه‌ای نیست و بخشی از بانک مرکزی هم حساب نمی‌شود. طبق متن ماده ۸۴ برنامهٔ پنجم، مقر صندوق در تهران است و دارایی‌هایش متعلق به دولت جمهوری اسلامی ایران است. سه رکن اداره‌اش می‌کنند.

ترکیب هیئت امنا با تغییر نام وزارتخانه‌ها یا قانون‌های تازه ممکن است عوض شود، پس فهرست به‌روز را در اساسنامهٔ صندوق ببینید.

فرق این صندوق با حساب ذخیره ارزی

حساب ذخیرهٔ ارزی را قانون برنامهٔ سوم توسعه در ۱۳۷۹ ساخت. قیمت نفت در اواخر دههٔ هفتاد پایین آمد و بودجه زیر فشار رفت. ایده این بود که اگر دولت در بودجه روی فروش نفت رقمی حساب کرده و درآمد واقعی از آن بیشتر شد، مازاد خرج نشود و در این حساب بماند. حساب نزد بانک مرکزی بود و منتقدان می‌گفتند دولت‌ها راحت از آن برداشت می‌کنند. کارهای دیگر آن بانک را در مقالهٔ اهداف و وظایف بانک مرکزی بخوانید. در ۱۳۸۹ برنامهٔ پنجم به جای این حساب، صندوق توسعه ملی را ساخت.

در گفت‌وگوی روزمره هنوز هم این دو را به جای هم به کار می‌برند. از نظر قانونی یکی نیستند، ولی منظور بیشتر مردم همان نهاد امروزی، یعنی صندوق توسعه ملی است.

پول صندوق از کجا می‌آید

طبق ماده ۸۴ برنامهٔ پنجم، دست‌کم ۲۰ درصد از درآمد صادرات نفت، گاز و میعانات گازی باید به صندوق برسد. بعدتر قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه، که قاعده‌های ثابت میان برنامه‌ها را دارد، در ماده ۱۶ برای سهم صندوق ۴۸ درصد تعیین کرد و رقم هر سال را قانون بودجه می‌نویسد. بنا بر گزارش‌های خبری، در لایحهٔ ۱۴۰۴ سهم ۴۸ درصد نوشته شد، اما ۲۸ واحد درصد آن به‌صورت قرض به دولت می‌رفت، یعنی عملاً ۲۰ درصد به صندوق می‌رسید. برای بودجهٔ ۱۴۰۵ هم گزارش‌ها از سهم ۲۰ درصدی می‌گویند و از تصویب همین عدد در مجلس. اینکه چه بخشی از آن نقداً به حساب صندوق می‌رود و چه بخشی قرض دولت حساب می‌شود را متن قانون بودجه روشن می‌کند.

پس سهم قانونی صندوق ممکن است بالاتر از چیزی باشد که واقعاً به حسابش می‌رود و تفاوتش به صورت بدهی دولت به صندوق ثبت می‌شود. برای رقم دقیق هر سال به متن قانون بودجه نگاه کنید.

برداشت دولت از صندوق توسعه ملی چقدر مجاز است

بر کاغذ، صندوق قرار بود پس‌انداز بماند. ماده ۸۴ برنامهٔ پنجم اجازه نمی‌داد پول صندوق صرف هزینهٔ جاری یا پرداخت بدهی دولت شود و پرداخت وام را هم به بانک‌ها سپرده بود. آن برنامه به پایان رسیده و قانون‌های بعدی بخشی از این قاعده‌ها را عوض کرده‌اند، پس آن‌ها را معیار امروز ندانید.

در عمل اینکه دولت هر سال چقدر می‌تواند بردارد را قانون بودجهٔ همان سال تعیین می‌کند. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در فروردین ۱۴۰۴ می‌گوید بخش عمدهٔ وام‌های صندوق به دولت و نهادهای عمومی رسیده است.

موجودی صندوق چقدر است

صندوق موجودی خودش را مرتب منتشر نمی‌کند و عددهایی که می‌بینید از منبع‌های مختلف و برای تاریخ‌های مختلف می‌آیند. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که رسانه‌ها نقل کرده‌اند، صندوق از زمان راه‌اندازی تا اسفند ۱۴۰۲ (مارس ۲۰۲۴) حدود ۱۶۱ میلیارد دلار درآمد داشته و حدود ۸۲ درصد آن را خرج کرده‌اند. ذخایر ارزی در آن تاریخ حدود ۲۶٫۵ میلیارد دلار بود و بعد از کم کردن حدود ۶٫۵ میلیارد دلار تعهد ارزی، نزدیک ۲۰ میلیارد دلار باقی می‌ماند. همان گزارش می‌گوید صندوق در سیزده سال حدود ۱۳۲ میلیارد دلار وام داده که فقط ۸ میلیارد آن را پس گرفته و ۱۸ میلیارد دیگرش سررسیدش گذشته و وام‌گیرنده‌ها هنوز پس نداده‌اند.

یکی از مدیران خود صندوق هم در دی ۱۴۰۳ گفت صندوق تا پایان ۱۴۰۳ حدود ۱۷۲ میلیارد دلار دریافت کرده و حدود ۹۶ میلیارد دلارش را برای مصارف دولتی و حاکمیتی خرج کرده‌اند. به گفتهٔ او حدود ۲۹٫۸ میلیارد دلار در دفاتر صندوق مانده، ولی بعد از کسر تعهدها فقط حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیارد دلار قابل مدیریت است. این دو گزارش با هم فرق دارند چون تاریخ‌شان یکی نیست و تعهدها را هم هر کدام جور دیگری حساب کرده‌اند.

تسهیلات ارزی از راه بانک‌های عامل

صندوق به فرد وام نمی‌دهد. وام ارزی به شرکت‌ها و طرح‌ها می‌رسد، مثلاً برای وارد کردن ماشین‌آلات، و از راه بانک‌های عامل پرداخت می‌شود. بانک عامل بانکی است که با صندوق قرارداد دارد و درخواست را می‌گیرد، بررسی می‌کند و وام را در عمل به شما می‌دهد. فهرست بانک‌های عامل را صندوق یا شعبهٔ بانک به شما می‌گوید. فرق نوع بانک‌ها را در انواع بانکداری در ایران و جهان می‌بینید. صنعت، معدن، کشاورزی، حمل‌ونقل، خدمات فنی و مهندسی، گردشگری و فناوری اطلاعات جزو بخش‌های هدف‌اند. شرط اصلی معمولاً این است که طرح بتواند صادرات داشته باشد یا محصولش با استانداردهای بین‌المللی سازگار باشد، چون صندوق دنبال طرح‌هایی است که برای کشور ارز می‌آورند. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، سهم بخش خصوصی از وام‌های صندوق کم بوده است.

مراحل گرفتن وام از صندوق

روالی که در راهنمای بانک‌ها و منابع آموزشی می‌بینید کم‌وبیش این است و از بانکی به بانک دیگر کمی فرق دارد.

1. تقاضانامهٔ تسهیلات ارزی را در یکی از شعبه‌های بانک عامل پر کنید و وثیقه‌ای را که بانک می‌خواهد ارائه دهید.
2. شعبه درخواست را به واحد کارشناسی می‌فرستد و بررسی می‌شود. قیمت و نوع ماشین‌آلات هم باید تأیید شود.
3. مجوز فعالیت تولیدی یا خدماتی را از وزارتخانهٔ مربوط بگیرید.
4. هیئت‌مدیرهٔ بانک عامل وام را تصویب می‌کند و بانک ارز مورد نیاز طرح را برای شما کنار می‌گذارد، یعنی مسدود می‌کند.
5. شما و بانک قرارداد می‌بندید. این قرارداد باید در قالب عقود اسلامی باشد و نوعش را بانک تعیین می‌کند.
6. سفارش بازرگانی را ثبت می‌کنید و بانک برای پرداخت پول ماشین‌آلات معمولاً اعتبار اسنادی باز می‌کند، یعنی به فروشندهٔ خارجی تعهد می‌دهد پول را پس از تحویل مدارک بپردازد.

نرخ، سقف و شرایط هر سال فرق می‌کند. آخرین ضوابط را فقط بانک عامل یا سایت خود صندوق می‌دهد.

اگر کسب‌وکاری دارید که ماشین‌آلات وارداتی می‌خواهد، به یکی از بانک‌های عامل مراجعه کنید و بپرسید الان وام ارزی صندوق توسعه ملی می‌دهند یا نه. متن قانونی ماده ۸۴ را هم می‌توانید در قانون برنامهٔ پنجم توسعه روی سایت مرکز پژوهش‌های مجلس بخوانید.