سیستم‌های پولی چیست؟ از پول فلزی تا پول اعتباری

سیستم‌های پولی جواب این پرسش‌اند که چرا اسکناسی که کاغذ و جوهرش با ارزش خریدش فاصلهٔ زیادی دارد چیزی می‌خرد، و «غیرقابل تبدیل» دربارهٔ پول یعنی چه. جواب کوتاه این است که پول در تاریخ دو جور بوده. یا خودش فلز گران‌بها بود، یا فقط چون قانون و مردم پذیرفته‌اند پول حساب می‌شود، و امروز تقریباً در همهٔ کشورها شکل دوم رایج است. این صفحه هر دو را توضیح می‌دهد، می‌گوید پول فلزی چرا کنار رفت، و بعد سراغ قانون ایران می‌رود، یعنی پشتوانهٔ ریال و حذف چهار صفر از آن.

سیستم‌های پولی چه چیزهایی را مشخص می‌کنند

سیستم پولی یعنی مجموعهٔ قاعده‌هایی که سه چیز را روشن می‌کند. پول را از چه می‌سازند، از فلز یا از کاغذ. پشتوانه دارد یا نه و اگر دارد چقدر. و چه کسی حق چاپ و ضرب دارد. در سیستم امروز این حق با بانک مرکزی است. کارهای دیگر آن را در مقالهٔ اهداف و وظایف بانک مرکزی بخوانید.

سیستم‌های پولی تمام‌عیار با پایهٔ فلز

تمام‌عیار یعنی پولی که خودش ارزش دارد، مثل سکهٔ طلا. در این سیستم‌ها پول اصلی فلز بود و هر سکه همان‌قدر می‌ارزید که فلز داخلش. اگر کنار آن اسکناس هم بود، صاحبش می‌توانست اسکناس را به فلز تبدیل کند. جدول زیر سه شکل این سیستم‌های پولی را کنار هم می‌گذارد.

کشورهایی که علاوه بر فلز اسکناس هم داشتند، قاعدهٔ تبدیل را یکسان نگذاشته بودند. با استاندارد سکهٔ طلا هر اسکناس را می‌شد به سکه تبدیل کرد. دولتی که استاندارد شمش داشت فقط شمش می‌داد. شمش بزرگ و گران بود و کمتر کسی سراغ تبدیل می‌رفت، پس دولت می‌توانست اسکناس بیشتری منتشر کند. در استاندارد طلا و ارز هم اسکناس را به پول کشور دیگری عوض می‌کردند، پولی که آن کشور خودش به طلا تبدیل می‌کرد.

قانون گرشام و شکست سیستم‌های پولی دوفلزی

ارزش اسمی یعنی قیمتی که قانون برای سکه تعیین کرده و ارزش واقعی یعنی قیمت فلزی که داخلش است. قانون گرشام می‌گوید اگر دو سکه روی کاغذ یک قیمت داشته باشند ولی یکی واقعاً بیشتر بیارزد، مردم همان را کنار می‌گذارند و با دیگری خرید می‌کنند. پس سکهٔ کم‌ارزش‌تر در بازار می‌ماند و سکهٔ بهتر ناپدید می‌شود. به همین دلیل می‌گویند پول بد پول خوب را از گردش بیرون می‌کند. این قاعده را به نام توماس گرشام، مشاور مالی ملکهٔ الیزابت اول، می‌شناسند.

فرض کنید دولت اعلام کرده یک سکهٔ طلا پانزده سکهٔ نقره می‌ارزد، اما قیمت بازاری طلا بالاتر رفته و دیگر پانزده نقره نمی‌ارزد. صاحب سکهٔ طلا آن را نگه می‌دارد یا به خارج می‌فرستد و برای خرید روزمره نقره خرج می‌کند. چند سال بعد فقط نقره در گردش است و کشور بی‌آنکه بخواهد تک‌فلزی می‌شود. بیشتر کشورها همین مسیر را رفتند.

چرا کشورها از سیستم‌های پولی فلزی کنار رفتند

پول فلزی دو ایراد بزرگ داشت. اول اینکه حجم پول به معدن‌ها بستگی داشت و بانک مرکزی نمی‌توانست آن را کم و زیاد کند. کشف یک معدن تازه حجم پول را بالا می‌برد و کمیاب شدن طلا آن را پایین می‌آورد. هیچ‌کس هم چنین تصمیمی نگرفته بود. دوم اینکه برای ضرب سکه منابعی خرج می‌شد که می‌شد در تولید کالا به کار برد، در حالی که چاپ اسکناس منابع بسیار کمتری می‌خواهد.

کشورها کم‌کم تبدیل‌پذیری را کنار گذاشتند. نظام برتون وودز، که بعد از جنگ جهانی دوم ارزها را به دلار و دلار را به طلا وصل کرده بود، آخرین بقایای پیوند پول با طلا بود. آمریکا در ۱۵ اوت ۱۹۷۱ اعلام کرد دیگر دلار را به طلا تبدیل نمی‌کند و آن نظام از هم پاشید.

سیستم‌های پولی اعتباری محض چطور کار می‌کنند

در پول اعتباری محض، کاغذ یا فلزی که پول از آن ساخته شده خیلی کم‌ارزش‌تر از چیزی است که با آن می‌شود خرید. اسکناس چیزی می‌خرد چون قانون آن را پول رسمی کشور کرده و هر کس مطمئن است دیگران هم آن را قبول می‌کنند. چنین پولی را غیرقابل تبدیل می‌گویند، یعنی نمی‌شود آن را نزد بانک مرکزی برد و فلز خواست.

قانون ایران هم همین را می‌گوید. قانون بانک مرکزی مصوب ۱۴۰۲، که از ۱۴۰۳ اجرا می‌شود، ماده ۵۸ را به پول رایج اختصاص داده است. طبق آن حق انتشار پول رایج فقط با بانک مرکزی است و بدهی را باید با همین پول پرداخت، مگر اینکه بدهکار و طلبکار بر سر چیز دیگری توافق کنند. بانک مرکزی هم در برابر اسکناس و مسکوک فقط متعهد است پول رایج کشور را بدهد.

پشتوانهٔ ریال در سیستم پولی ایران

ریال تبدیل‌پذیر نیست، ولی در ترازنامهٔ بانک مرکزی ردیفی به نام پشتوانهٔ اسکناس هست. این دو با هم تناقض ندارند. بانک مرکزی دارایی نگه می‌دارد، اما شما حق ندارید با اسکناس آن را بخواهید. طبق یادداشت‌های گزارش ۱۴۰۲ بانک مرکزی، ماده ۵ قانون پولی و بانکی کشور بانک مرکزی را موظف می‌کرد برای هر اسکناس منتشرشده دارایی هم‌ارزش نگه دارد. این دارایی می‌توانست طلا، ارز یا اوراق بهادار باشد و دست‌کم ۲۵ درصد ارزش اسکناس‌ها باید طلا و ارز، یعنی پول خارجی، می‌بود. بانک مرکزی نباید بیشتر از دارایی‌اش اسکناس منتشر می‌کرد، ولی این تعهد تبدیل به طلا نبود. ردیف‌های این ترازنامه را در مقالهٔ ترازنامه بانک مرکزی شرح داده‌ایم.

این قاعده امروز همان نیست. ماده ۵ جزو مواد ۱ تا ۱۷ قانون پولی و بانکی است که ماده ۶۷ قانون بانک مرکزی مصوب ۱۴۰۲ نسخ کرده. در متن قانون جدید نه الزام پشتوانهٔ صددرصدی آمده و نه نسبت ۲۵ درصد، پس امروز قاعدهٔ مشخصی برای نسبت پشتوانه در قانون نمی‌بینیم. اینکه بانک مرکزی عملاً چه دارایی‌ای در برابر اسکناس نگه می‌دارد را باید در ترازنامه‌های بعدی‌اش دید.

حذف چهار صفر از ریال چه چیزی را عوض می‌کند

ماده ۵۸ در آبان ۱۴۰۴ اصلاح شد تا حذف چهار صفر از پول ملی به قانون بیاید. مجلس این اصلاح را ۱۱ آبان تصویب کرد و شورای نگهبان سه روز بعد تأییدش کرد. طبق متن اصلاح‌شده، واحد پول همچنان ریال است، ولی هر ریال تازه برابر ۱۰٬۰۰۰ ریال کنونی است. ریال کنونی در قانون «ریال جاری» نام گرفته و هر ریال تازه صد «قران» دارد. ریال جاری و ریال تازه تا سه سال کنار هم معتبر می‌مانند. بعد از آن، بدهی‌هایی که با ریال جاری ثبت شده فقط با ریال تازه یا اجزایش پرداخت می‌شود.

به گفتهٔ مسئولان بانک مرکزی، این کار فقط مقیاس پول را عوض می‌کند و قدرت خرید را کم و زیاد نمی‌کند. کالایی که امروز ۵۰۰٬۰۰۰ ریال قیمت دارد، بعد از تغییر ۵۰ ریال نوشته می‌شود. بانک مرکزی دو سال فرصت دارد مقدمات شروع دورهٔ گذار را فراهم کند و تاریخ شروع را باید خودش اعلام کند. تا مهر ۱۴۰۵ تاریخ قطعی ندیدیم.

ارزش پول در سیستم‌های پولی اعتباری از کجا حفظ می‌شود

پولی که پشتوانه‌اش فقط قانون و اعتماد است، اگر بی‌حساب چاپ شود قدرت خریدش پایین می‌آید، یعنی با همان مبلغ کمتر می‌شود خرید. به این وضع تورم می‌گویند. برای همین کنترل حجم پول یکی از کارهای اصلی بانک مرکزی است. بانک‌های دیگر اسکناس چاپ نمی‌کنند، اما وقتی وام می‌دهند پول تازه‌ای در حساب‌ها پدید می‌آید. این را در خلق پول در ایران توضیح داده‌ایم. یکی از دلیل‌هایی که برای علاقهٔ قدیمی ایرانی‌ها به طلا می‌آورند هم همین است، چون مقدار طلا را کسی با چاپ زیاد نمی‌کند.

اگر خواستید این قاعده‌ها را در عدد ببینید، در ترازنامهٔ ۱۴۰۲ بانک مرکزی دنبال دو ردیف بگردید، پشتوانهٔ اسکناس و اسکناس منتشرشده.